13 ตุลาคม ครบรอบ 10 ปีแห่งการเสด็จสวรรคต: มรดกการพัฒนาของรัชกาลที่ 9 ที่ยังมีความหมายต่อสังคมไทย

กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย — วันที่ 13 ตุลาคม 2569 เป็นวันครบรอบ 10 ปีแห่งการเสด็จสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร หรือพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 พระมหากษัตริย์ผู้ทรงครองราชย์ยาวนานกว่า 70 ปี และทรงมีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์การพัฒนาประเทศไทย

ตลอดหนึ่งทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยก้าวผ่านความเปลี่ยนแปลงทั้งทางเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี วิถีชีวิตของผู้คนในปัจจุบันแตกต่างจากเมื่อสิบปีก่อนอย่างเห็นได้ชัด ขณะที่ปัญหาหลายประการ โดยเฉพาะความเหลื่อมล้ำ การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ยังคงเป็นโจทย์สำคัญของประเทศ

ท่ามกลางบริบทดังกล่าว พระราชดำริด้านการพัฒนาชนบท การบริหารจัดการน้ำ และหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ยังคงได้รับการศึกษาและนำมาประยุกต์ใช้ในหลายภาคส่วนของสังคมไทย

การครบรอบหนึ่งทศวรรษในปีนี้จึงเป็นโอกาสที่จะน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ ควบคู่ไปกับการพิจารณาว่าแนวทางการพัฒนาที่เกิดขึ้นในรัชสมัยของพระองค์มีความสำคัญอย่างไร และบทเรียนเหล่านั้นจะสามารถตอบโจทย์ประเทศไทยในโลกยุคใหม่ได้มากน้อยเพียงใด

13 ตุลาคม วันสำคัญที่เชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ไทย

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เสด็จขึ้นครองราชย์เมื่อวันที่ 9 มิถุนายน 2489 และเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 13 ตุลาคม 2559 สิริระยะเวลาครองราชย์กว่าเจ็ดทศวรรษ ครอบคลุมช่วงเวลาที่ประเทศไทยเปลี่ยนผ่านจากสังคมเกษตรกรรมไปสู่เศรษฐกิจที่พึ่งพาอุตสาหกรรม การค้า และบริการมากขึ้น

ตลอดรัชสมัย พระองค์ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจในหลากหลายด้าน โดยเฉพาะการส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชนในชนบท การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และการพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร

ภายหลังการเสด็จสวรรคต คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 11 เมษายน 2560 กำหนดให้วันที่ 13 ตุลาคมของทุกปีเป็นวันหยุดราชการประจำปี เพื่อเป็นวันสำคัญในการน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ

ต่อมาในปี 2566 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่อวันดังกล่าวว่า “วันนวมินทรมหาราช” ซึ่งมีความหมายว่า วันที่ระลึกถึงพระมหาราชรัชกาลที่ 9 ผู้ยิ่งใหญ่ โดยมีประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีเผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 2 ตุลาคม 2566

นับแต่นั้น วันที่ 13 ตุลาคมจึงเป็นทั้งวันสำคัญของชาติและโอกาสที่ประชาชนจะได้ร่วมรำลึกถึงพระราชกรณียกิจ ตลอดจนศึกษาประวัติศาสตร์ช่วงหนึ่งที่มีอิทธิพลต่อการก่อร่างสร้างประเทศไทยในปัจจุบัน

พระราชกรณียกิจด้านการพัฒนา จากปัญหาของชุมชนสู่แนวทางแก้ไขที่ยั่งยืน

หนึ่งในพระราชกรณียกิจที่ได้รับการกล่าวถึงอย่างกว้างขวาง คือการพัฒนาชนบทและการส่งเสริมให้ประชาชนสามารถพึ่งพาตนเองได้ตามศักยภาพของพื้นที่

ในอดีต ชุมชนเกษตรกรรมจำนวนมากต้องเผชิญข้อจำกัดด้านน้ำ ที่ดิน และทรัพยากรธรรมชาติ ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อผลผลิต รายได้ และความมั่นคงในการดำรงชีวิต

พระราชดำริด้านการพัฒนาจึงครอบคลุมการแก้ไขปัญหาที่หลากหลาย ตั้งแต่การจัดหาแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร การฟื้นฟูดินที่เสื่อมโทรม การอนุรักษ์ป่าไม้ ไปจนถึงการส่งเสริมอาชีพให้สอดคล้องกับสภาพภูมิประเทศและวิถีชีวิตของประชาชน

ตัวอย่างที่เป็นที่รู้จัก ได้แก่ โครงการแก้มลิง ซึ่งใช้พื้นที่รองรับและพักน้ำส่วนเกินเพื่อช่วยบรรเทาปัญหาน้ำท่วม แนวทางการปลูกหญ้าแฝกเพื่อป้องกันการชะล้างพังทลายของหน้าดิน รวมถึงเกษตรทฤษฎีใหม่ที่มุ่งจัดสรรที่ดินและน้ำให้เกิดประโยชน์ต่อการประกอบอาชีพของเกษตรกรรายย่อย

แม้แต่ละโครงการจะมีวิธีดำเนินงานแตกต่างกัน แต่มีหลักคิดร่วมกันคือ การทำความเข้าใจสภาพปัญหาก่อนกำหนดแนวทางแก้ไข และเลือกใช้ความรู้ที่เหมาะสมกับข้อจำกัดของแต่ละพื้นที่

แนวทางเช่นนี้สะท้อนมุมมองต่อการพัฒนาที่ให้ความสำคัญกับคุณภาพชีวิตของประชาชน ไม่จำกัดอยู่เพียงการขยายตัวของเศรษฐกิจหรือการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่

พระราชกรณียกิจดังกล่าวยังได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ โดยเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม 2549 โคฟี อันนัน เลขาธิการสหประชาชาติในขณะนั้น ได้ทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลความสำเร็จสูงสุดด้านการพัฒนามนุษย์ (Human Development Lifetime Achievement Award) ของโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ หรือ UNDP แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9

รางวัลนี้นับเป็นครั้งแรกที่ UNDP มอบรางวัลดังกล่าว เพื่อยกย่องพระราชกรณียกิจด้านการพัฒนาคุณภาพชีวิต การเกษตร การจัดการทรัพยากรน้ำ และการช่วยเหลือประชาชนในพื้นที่ชนบท

การยอมรับจากองค์การสหประชาชาติยังสะท้อนความสำคัญของแนวทางการพัฒนาที่คำนึงถึงประชาชนเป็นศูนย์กลาง ซึ่งเป็นประเด็นที่ได้รับความสนใจอย่างต่อเนื่องในเวทีการพัฒนาระหว่างประเทศ

เศรษฐกิจพอเพียงกับบทเรียนจากวิกฤตเศรษฐกิจ

เมื่อกล่าวถึงพระราชดำริของรัชกาลที่ 9 หลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงนับเป็นหนึ่งในแนวคิดที่ได้รับการเผยแพร่อย่างแพร่หลายที่สุด และมีอิทธิพลต่อการกำหนดทิศทางการพัฒนาของประเทศไทยมาอย่างต่อเนื่อง

อย่างไรก็ตาม ความหมายของเศรษฐกิจพอเพียงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการประหยัด การลดรายจ่าย หรือการดำรงชีวิตแบบเรียบง่ายตามที่บางคนเข้าใจ

หัวใจของปรัชญานี้ประกอบด้วยหลักการสำคัญสามประการ ได้แก่ ความพอประมาณ ความมีเหตุผล และการมีภูมิคุ้มกันที่ดี โดยอาศัยความรู้และคุณธรรมเป็นพื้นฐานของการตัดสินใจ

แนวคิดดังกล่าวได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นภายหลังวิกฤตเศรษฐกิจเอเชียปี 2540 เมื่อประเทศไทยเผชิญผลกระทบจากการขยายตัวทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว ภาระหนี้สิน และความเปราะบางของระบบการเงิน

วิกฤตครั้งนั้นแสดงให้เห็นว่า การเติบโตทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียวไม่อาจรับประกันความมั่นคงได้ หากครัวเรือน ธุรกิจ และระบบเศรษฐกิจโดยรวมขาดความพร้อมในการรับมือกับความเสี่ยง

เกือบสามทศวรรษต่อมา บริบทของโลกเปลี่ยนไปอย่างมาก แต่ความจำเป็นในการบริหารความเสี่ยงยังคงเป็นประเด็นสำคัญ

ปัจจุบัน หลายประเทศรวมถึงไทยต้องเผชิญความผันผวนของเศรษฐกิจโลก ภาระหนี้ครัวเรือน ความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติ และการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีที่ส่งผลต่อรูปแบบการจ้างงานและการประกอบธุรกิจ

เมื่อพิจารณาจากสภาพแวดล้อมดังกล่าว หลักเศรษฐกิจพอเพียงยังสามารถใช้เป็นกรอบคิดประกอบการตัดสินใจได้ในหลายระดับ

สำหรับครัวเรือน อาจหมายถึงการวางแผนการเงินอย่างรอบคอบและหลีกเลี่ยงภาระหนี้เกินความสามารถในการชำระ ส่วนภาคธุรกิจสามารถนำหลักการนี้มาประกอบการพิจารณาความคุ้มค่าของการลงทุน การจัดการทรัพยากร และการเตรียมความพร้อมต่อความไม่แน่นอน

ในระดับประเทศ แนวคิดเดียวกันสามารถเชื่อมโยงกับการสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจ การรักษาสมดุลระหว่างการใช้ประโยชน์กับการอนุรักษ์ทรัพยากร และการลดความเปราะบางของประชาชนกลุ่มต่าง ๆ

ทั้งนี้ การประยุกต์ใช้หลักปรัชญาให้เกิดประโยชน์จำเป็นต้องอาศัยข้อมูล ความรู้ และการประเมินผลอย่างเป็นระบบ เพราะปัญหาทางเศรษฐกิจและสังคมในแต่ละช่วงเวลามีเงื่อนไขแตกต่างกัน

สาระสำคัญของเศรษฐกิจพอเพียงจึงไม่ใช่การหยุดเติบโต แต่เป็นการพิจารณาว่าจะเติบโตอย่างไรให้เหมาะสมกับศักยภาพที่มี และไม่สร้างความเสี่ยงเกินกว่าจะรับมือได้

จากความทรงจำของคนรุ่นหนึ่ง สู่การเรียนรู้ของคนรุ่นต่อไป

ทุกวันที่ 13 ตุลาคม หน่วยงานภาครัฐและประชาชนในหลายพื้นที่ของประเทศจะร่วมจัดกิจกรรมน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ ทั้งพิธีทำบุญตักบาตรถวายเป็นพระราชกุศล พิธีวางพวงมาลา และนิทรรศการเผยแพร่พระราชประวัติและพระราชกรณียกิจ

สำหรับปี 2569 วันนวมินทรมหาราชตรงกับวันอังคารที่ 13 ตุลาคม ซึ่งเป็นวันหยุดราชการและวันหยุดของสถาบันการเงินตามปฏิทินที่กำหนดไว้ ขณะที่สถานประกอบการภาคเอกชนอาจมีการจัดการวันหยุดแตกต่างกันตามลักษณะงาน

นอกเหนือจากพิธีการ ความสำคัญของวันนี้ยังอยู่ที่การถ่ายทอดเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ให้ผู้คนต่างวัยได้ทำความเข้าใจ

สำหรับประชาชนที่เติบโตมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 พระราชกรณียกิจจำนวนมากอาจเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ที่เคยรับรู้ด้วยตนเอง ทั้งจากการเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ต่าง ๆ การติดตามข่าวสาร และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในชุมชนของตน

ในทางกลับกัน คนรุ่นใหม่ที่เกิดหรือเติบโตภายหลังปี 2559 อาจรู้จักพระองค์ผ่านการศึกษา เรื่องเล่าภายในครอบครัว เอกสารประวัติศาสตร์ และโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริที่ยังดำเนินงานอยู่

ความแตกต่างดังกล่าวเป็นเรื่องธรรมดาของสังคมที่เวลาผ่านไป จากเหตุการณ์ที่ผู้คนเคยมีประสบการณ์ร่วมกัน กลายเป็นประวัติศาสตร์ที่คนรุ่นหลังต้องเรียนรู้ผ่านหลักฐานและการถ่ายทอด

ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่การนำเสนอเรื่องราวเหล่านั้นอย่างครบถ้วน ทั้งบริบทของยุคสมัย จุดมุ่งหมายของโครงการ และผลที่เกิดขึ้นกับชีวิตของประชาชน เพื่อให้คนรุ่นใหม่เข้าใจคุณค่าของพระราชกรณียกิจได้มากกว่าการจดจำชื่อหรือเหตุการณ์สำคัญ

โดยเฉพาะโครงการด้านการเกษตรและสิ่งแวดล้อม การศึกษาถึงวิธีดำเนินงานและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริงจะช่วยให้เห็นว่าหลักการใดสามารถนำไปต่อยอดได้ และเรื่องใดจำเป็นต้องปรับให้เหมาะสมกับสภาพสังคมในปัจจุบัน

การเรียนรู้ประวัติศาสตร์ในลักษณะนี้ยังเปิดโอกาสให้คนต่างรุ่นแลกเปลี่ยนประสบการณ์และมุมมองร่วมกัน โดยมีข้อเท็จจริงเป็นพื้นฐานของความเข้าใจ

สิบปีผ่านไป บทเรียนใดที่ประเทศไทยควรสานต่อ

การครบรอบ 10 ปีแห่งการเสด็จสวรรคตเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ประเทศไทยกำลังเผชิญความท้าทายหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นการยกระดับรายได้ประชาชน การลดความเหลื่อมล้ำ การรับมือกับภัยพิบัติ หรือการสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้คนรุ่นใหม่

โจทย์เหล่านี้มีทั้งส่วนที่คล้ายคลึงกับปัญหาในอดีตและส่วนที่ซับซ้อนขึ้นตามสภาพเศรษฐกิจและสังคม

ตัวอย่างเช่น การบริหารจัดการน้ำในปัจจุบันไม่ได้เกี่ยวข้องเฉพาะการจัดหาแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรเท่านั้น แต่ยังต้องคำนึงถึงการขยายตัวของเมือง ความต้องการใช้น้ำจากภาคอุตสาหกรรม และความเสี่ยงจากสภาพอากาศที่แปรปรวน

ขณะเดียวกัน การสร้างความมั่นคงให้เกษตรกรก็ไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณผลผลิตเพียงอย่างเดียว หากเกี่ยวข้องกับต้นทุนการผลิต การเข้าถึงตลาด เทคโนโลยี และความสามารถในการปรับตัวต่อการแข่งขัน

สิ่งเหล่านี้ทำให้การสานต่อแนวทางการพัฒนาจำเป็นต้องมองทั้งหลักการดั้งเดิมและข้อเท็จจริงของโลกปัจจุบันควบคู่กัน

การนำความรู้จากอดีตมาประยุกต์ใช้อย่างเหมาะสมจึงมีความสำคัญไม่แพ้การอนุรักษ์และเผยแพร่ประวัติศาสตร์ เพราะแนวคิดที่มีคุณค่าย่อมสามารถนำมาต่อยอดให้เกิดประโยชน์ภายใต้เงื่อนไขใหม่ได้

ในวาระครบรอบหนึ่งทศวรรษนี้ พระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ยังคงเป็นส่วนสำคัญของประวัติศาสตร์ชาติไทย โดยเฉพาะบทบาทด้านการพัฒนาชนบทและการส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชน

สำหรับสังคมไทย การน้อมรำลึกถึงพระองค์จึงสามารถดำเนินควบคู่ไปกับการศึกษาผลสำเร็จและบทเรียนจากโครงการต่าง ๆ เพื่อนำความรู้ที่ได้รับไปใช้ในการแก้ไขปัญหาและพัฒนาประเทศต่อไป

เพราะคุณค่าของมรดกทางความคิดไม่ได้อยู่เพียงการได้รับการจดจำ แต่ยังอยู่ที่ความสามารถในการสร้างประโยชน์ให้ผู้คนในยุคต่อมา

วันที่ 13 ตุลาคม 2569 จึงเป็นมากกว่าวาระครบรอบเหตุการณ์สำคัญในประวัติศาสตร์ หากยังเปิดโอกาสให้ประเทศไทยได้พิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างอดีต ปัจจุบัน และอนาคต ผ่านบทเรียนการพัฒนาที่สั่งสมมาตลอดหลายทศวรรษ

สิบปีหลังการเสด็จสวรรคต พระราชกรณียกิจและหลักปรัชญาที่พระองค์พระราชทานไว้ยังคงเป็นองค์ความรู้ที่สามารถนำมาศึกษาและต่อยอดได้ โดยมีความเป็นอยู่ของประชาชนเป็นเป้าหมายสำคัญของการพัฒนา